Διαβολίτσι
(το ορθό: Διαβολίτση)
του συγχωριανού μας ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Β. ΒΕΡΤΣΕΤΗ
Καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών

Α ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ Πρώτη εμφάνιση του ονόματος πρέπει να θεωρηθεί η αναφορά του στη Notitia του Ιούστου Alberghetti, μηχανικού και επόπτη του κατάστιχου του Μορέως, η οποία συμπεριελή- φθη στην οδοιπορική περιγραφή των ορίων των επαρχιών του Μορέως του ιερέα Pier Antonio Pacifico. Η περιγραφή αυτή τυπώθηκε στη Βενετία το 1700 και επανεκδόθηκε το 1704.

Το όνομα στην πρώτη έκδοση του Pacifico καταγράφεται στον τύπο Diavolichi, ενώ στην έκδοση του 1704 εμφανίζεται στον τύπο Diavolizzi. Νέα παρουσία του ονόματος, ταυτόχρονη με την προηγούμενη, είναι αυτή του Ενετού Γεν. Προπονητή Φραγκίσκου Grimani του 1700 στον τύπο Diavoglici, στην οποία μνημονεύεται και ο αριθμός των οικογενειών και ο συνολικός πληθυσμός του χωριού. Αναφέρονται συγκεκριμένα 43 οικογένειες και συνολικός πληθυσμός για το χωριό 181 άτομα. Ας σημειωθεί ότι ο αριθμός αυτός για την εποχή αυτή δεν σημαίνει μικρό χωριό, όπως εκ πρώτης όψεως θα υπέθετε κάποιος, διότι με τον πληθυσμό αυτό το Διαβολίτση ερχόταν έκτο σε αριθμό κατοίκων στην επαρχία Ανδρούσης, στη μετέθεσα επαρχία Μεσσήνης.

Ακολούθως, το όνομα του χωριού ανευρίσκεται στα πωλητήρια έγγραφα των Μπενακείων κτημάτων, που χρονολογούνται στα 1764/1765, σε δύο παραλλάσσοντες τύπους. Στο ένα συμβόλαιο, που φέρει τον τίτλο «Χοτζέτι της Τριπολιτσάς του κατή» εμφανίζεται το όνομα του χωριού στον τύπο «Διαβολίτζι» , ενώ στο άλλο έγγραφο, γνωστό ως «Το καθολικό χοτζέτι» έχει τον τύπο Διαβολίκι. Λήγοντος του 18 ου αιώνα, και συγκεκριμένα το 1790, το όνομα του χωριού απαντά στο προικοσύμφωνο του Παναγιώτη Μπενάκη για την κόρη του Πεντζεχρούλα στον τύπο Διαβολίτζι (σειρά προκ.115). Αρχομένου του 19ου αιώνα και συγκεκριμένα το 1805, το χωριό μνημονεύεται από τον Άγγλο περιηγητή William Leake δύο φορές στον τύπο Dhiavolizzi.

Πρώτη επίσημη καταγραφή του ονόματος, δηλ. καταγραφή σε κρατικό έγγραφο, είναι η αναφορά του σε έγγραφο της Πελοποννησιακής Γερουσίας της 24 Ιουνίου 1822, με το οποίο αποδιδόταν και πάλι η κυριότητα του χωριού στην Πεντζεχρούλα Μπενάκη. Το χωριό για πρώτη φορά καταγράφεται στον τύπο Διαβολίτσι. Νέα καταγραφή του ονόματος του χωριού υπάρχει σε έγγραφο Προσωρινής Διοίκησης της «Ελλάδος» του 1825, με θέμα της νόμιμης κυριότητας του χωριού. Στο έγγραφο αυτό το χωριό καταγράφεται ως Διαβολίκι.
Σε έγγραφο του ελεύθερου ελληνικού κράτους αναφέρεται κατά πρώτον στον πίνακα καταγραφής οικισμών της Ελλάδος και κατάταξής τους σε δήμους του 1836 (ΦΕΚ 80 – παράρτημα – της 28/12/1836), όπου επαναλαμβάνεται ο επικρατήσας τύπος Διαβολίτσι. Απετέλεσε δε την πρώτη κοινότητα και έδρα του δήμου Ανδανίας. Κατά τον προηγούμενο αιώνα (19 ου) το όνομα του χωριού αναγράφεται στην μεν διαθήκη της Πεντζεχρούλας Μπενάκη, της 13/1/1843, ως Διαβολίκη (στ.17), στα δε μεταγενέστερα συμβόλαια της οικογένειας Μπενάκη ως Διαβολίτζι. Στις επίσημες όμως κρατικές καταγραφές το χωριό μνημονεύεται ως Διαβολίτσι αλλά και Διαβολίτσιον επί το αρχαιότερον.
Β. ΓΛΩΣΣΙΚΑ
Το όνομα Διαβολίτση αποτελείται από την ρίζα της λέξεως διάβολ-ος και την υποκοριστική κατάληξη -ίτσης (-ίτζης), η οποία χρησιμοποιήθηκε συχνά κατά τους βυζαντινούς χρόνους, και ειδικότερα από του 9 ου αιώνα, για την δημιουργία πολυπληθών Βυζαντινών παρωνύμιων, αρχικά κυρίως ξένων στρατιωτικών.
Κατά συνέπεια, το όνομα Διαβολίτση είναι γενική οικογενειακού ονόματος Βυζαντινών χρόνων που εκδήλωνε «πρόνοια», δηλ. τιμάριο, τσιφλίκι ή κτήμα του δηλουμένου με την γενική αυτή προσώπου. Τέτοια ονόματα τόπων προερχόμενα από την Βυζαντινή εποχή υπάρχουν πολλά στον Ελλαδικό χώρο. Σε κατάληξη -ίτσι υπάρχουν τα: Βασιλίτσι, Πετρίτσι, Πουλίτσι, Πηγαδίτσι (Μεσσηνία), Γεωργίτσι (Λακωνία), Χρυσοβίτσι, Καρδαρίτσι (Αρκάδία), Μοστίτσι (Αχαϊα), Κομινίτσι, Χωραφίτσι (Χίος),Καλαμίτσι (Χαλκιδική),Θεοδωρίτσι (Σέρρες,Κεφαλληνία , Μιχαλίτσι, Νικολίτσι (Πρέβεζα) κ.ά.

Όσον αφορά το τοπωνύμιο Διαβολίτσι, αυτό προήλθε από τη φράση «στου Διαβολίτσι (το κτήμα)», στο χωριό Διαβολίτσι, το Διαβολίτσι. Η γραφή το Διαβολίτσιον οφείλεται σε τάση του προηγούμενου αιώνα για εξαρχαϊσμό των ονομάτων, ωσάν αυτά να ήσαν υποκοριστικά του τύπου το κρασί (ον), σπίτι (ον) κ.ά.

Το ότι το Διαβολίτση προέκυψε από οικογενειακό όνομα επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι και σήμερα επιβιώνει το οικογενειακό αυτό όνομα στο χωριό της Αρκαδίας Μακρύσιο. Ας σημειωθεί ότι υπήρχε στην Αρκαδία (Στεμνίτσα) και άλλο τοπωνύμιο στον τύπο Διαβολίκι στα χρόνια της επαναστάσεως του 1821, όπως αυτό φαίνεται από τα έγγραφα του Ρήγα Παλα- μήδη, που εξέδωσε ο Τάσος Γριτσόπουλος. Δεν είναι όμως μόνο ο Βυζαντινός χαρακτήρας του ονόματος Διαβολίτση που επιβάλλει την αναζήτηση της πρώτης περιόδου του χωριού στα Βυζαντινά χρόνια, αλλά και το γεγονός ότι ήδη με την πρώτη του γραμματειακή εμφάνιση στα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας (1685 – 1715) το χωριό είναι αρκετά μεγάλο έτσι ώστε να είναι εύλογο να υποθέσει κάποιος ότι το χωριό θα είχε κάποιες εκατονταετίες βίου μέχρι τότε.

Το ότι το Διαβολίτσι ήταν «πρόνοια» καταφαίνεται και από το γεγονός ότι η περιοχή ήταν ήδη ενιαία ιδιοκτησία από τότε που έχουμε πληροφορίες γι’ αυτήν, δηλ. από την εποχή της σύνταξης των Μπενακείων συμβολαίων (1764), αλλά και μεταγενεστέρως, μέχρι το 1936, οπότε αποδόθηκαν στους κατοίκους του Διαβολιτσίου τα καταπατημένα από αυτούς κτήματα της οικογένειας Μπενάκη. Τελευταίος εισπράκτορας των «Μπενακειάτικων» ήταν ο Γ. Καραμπέτσος. Η τοπική παράδοση θέλει τον Διαβολίτση Βυζαντινό στρατηγό. Τούτο είναι εύλογο και ιστορικά έγκυρο, διότι, όπως και ο Κ. Άμαντος γράφει, συχνή ήταν η πρακτική να αμείβονται οι στρατιωτικοί κατά την έξοδό τους από την ενεργό υπηρεσία με κρατικές γαίες ήδη από τα χρόνια του Αυτοκράτορα Ηρακλείου.

Close Menu